Czym są paliwa kopalne i dlaczego świat chce od nich odejść

Węgiel, ropa naftowa i gaz ziemny dostarczają dziś około 80% energii, z której korzysta świat. Jednocześnie to właśnie paliwa kopalne najmocniej napędzają zmiany klimatu, a po latach deklaracji wciąż brakuje konkretnego planu odejścia od nich.

Skąd się wzięły paliwa kopalne

Termin obejmuje trzy surowce zawierające węgiel i wodór: węgiel kamienny i brunatny, ropę oraz gaz ziemny. Ich początki sięgają setek milionów lat wstecz. Obumarłe rośliny i zwierzęta opadały na dno oceanów i bagien, gdzie rozkładały się pod warstwami osadów.

Z czasem materia trafiała coraz głębiej, pod rosnące ciśnienie i temperaturę, które zmieniały jej skład chemiczny. Z roślin i drzew powstał węgiel, a z mikroskopijnego planktonu i glonów ropa. Jeśli ciepło i ciśnienie były jeszcze wyższe, powstawał gaz.

Złoża występują w skorupie ziemskiej na całym świecie, choć jedne kraje, jak Stany Zjednoczone, Arabia Saudyjska czy Rosja, mają ich więcej niż inne. Węgiel wydobywa się z podziemnych pokładów w kopalniach, a ropę i gaz odwiertami ze zbiorników pod lądem i dnem oceanu.

Do czego ich używamy

Odkrycie i eksploatacja złóż napędziły w XIX wieku rewolucję przemysłową. Od 1950 roku zużycie paliw kopalnych wzrosło ośmiokrotnie. Wykorzystujemy je na trzy główne sposoby:

• ogrzewanie – spalanie w piecach i kotłowniach ogrzewających domy i firmy,
• prąd – spalanie w elektrowniach, gdzie powstała para wodna napędza generatory,
• transport – ropa jest rafinowana na olej napędowy, benzynę i naftę do silników samochodów, samolotów i statków; czasem sprężony gaz zasila też auta i autobusy.

To jednak nie wszystko. Stal powstaje z udziałem koksu produkowanego z węgla, a plastik z przerobionej ropy i gazu. Dlatego odejście od paliw kopalnych dotyczy nie tylko energetyki, ale i przemysłu.

Klimat i plan odejścia

Spalane paliwa kopalne uwalniają do atmosfery dwutlenek węgla (CO2), który zatrzymuje ciepło i podnosi temperaturę planety. Rok 2025 był jednym z najcieplejszych w historii pomiarów. Topniejące czapy polarne oraz coraz częstsze i silniejsze powodzie, susze, pożary i burze to jedne ze skutków.

Naukowcy podkreślają, że globalne ocieplenie trzeba utrzymać poniżej 1,5 stopnia Celsjusza, by uniknąć najgroźniejszych konsekwencji. Taki cel zapisano w porozumieniu paryskim z 2015 roku, które ma obecnie 194 strony. Postęp jest jednak zbyt wolny, a globalne emisje wciąż rosną.

Trzy lata temu na szczycie klimatycznym COP28 w Dubaju kraje zgodziły się na odejście od węgla, ropy i gazu. Poprzedni szczyt w Brazylii nie zdołał uzgodnić konkretnego planu, więc Brazylia przedstawiła teraz mapę drogową, która ma zamienić tę obietnicę w plany krajowe. Sekretarz generalny ONZ Antonio Guterres ocenił: „Dawno minął czas, by traktować odejście od paliw kopalnych jak temat tabu lub zadanie nie do ruszenia”.

Co to oznacza dla Polski

Dla polskiego czytelnika to nie jest odległa debata. Polska od dziesięcioleci jest silnie związana z węglem, a o tym, czym ogrzewamy domy i skąd bierzemy prąd, decydują także ceny i polityka energetyczna. Jako członek Unii Europejskiej uczestniczymy ponadto we wspólnej polityce klimatycznej, więc ustalenia międzynarodowe mogą wpływać na krajowe regulacje.

Mapa drogowa z Brazylii ma zachęcać do tworzenia planów na poziomie poszczególnych państw. Nie wiadomo jeszcze, jak konkretnie przełoży się to na decyzje w Polsce i w UE. Warto jednak śledzić ten temat, bo dotyka rachunków za energię, transportu i cen wielu produktów codziennego użytku.

Źródło: DW – „What are fossil fuels?”